Marcin
Gwara góralska wyrasta z dialektu małopolskiego, lecz od wieków czerpała z języków wołoskich, słowackich i węgierskich, więc brzmieniem potrafi zaskoczyć nawet rodowitych Polaków. Ten lokalny kod obejmuje przede wszystkim Podhale: Zakopane, Poronin, Kościelisko i przyległe wsie. Już pierwszy akcent na sylabie początkowej odróżnia ją od ogólnej polszczyzny, a mazurzenie – zamiana „cz” na „c” czy „sz” na „s” – natychmiast zdradza, że słyszymy dialekt podhalański.
Dlaczego gwara góralska wciąż żyje w codziennym języku Podhala?
Choć turystyka mocno wpływa na rytm Tatr, gwara góralska pozostaje językiem domowym wielu rodzin. Górale traktują ją jak skarb kulturowy – śpiewają w niej nuty, prowadzą bacówki i reklamują lokalne produkty. Co ważne, dzieci uczą się „mowy górali” we wspólnocie: w szkole recytują wiersze Tetmajera, w domu słuchają opowieści dziadków, a na festynach biorą udział w konkursach gadek.
Najważniejsze cechy fonetyczne i gramatyczne mowy górali
W porównaniu z językiem literackim, gwara góralska wyróżnia się prostotą konstrukcji i surową precyzją. Znajdziemy tu skrócone formy czasowników („bedom”, „bycki”), pomijanie końcowego „ę” („siumi” zamiast „śpimy”) oraz charakterystyczne samogłoski nosowe brzmiące jak „ô”.
Dialekt górali tatrzańskich operuje także odmienną melodyką – wypowiedź brzmi bardziej śpiewnie, z częstym podnoszeniem tonu na końcu. Wymowa jest oszczędna, lecz obrazowa, co sprawia, że każda opowieść o halnym czy redyku nabiera wyrazistości.
Gwara na scenie kultury i w turystyce
Literatura, muzyka i eventy regionalne dbają, by gwara góralska nie zniknęła z krajobrazu. W „Na skalnym Podhalu” Kazimierz Przerwa-Tetmajer utrwalił rytm podhalańskiej mowy, a dziś artyści folkowi – od zespołów góralskich po twórców hip-hopu – wplatają ją w teksty piosenek.
Przykłady Gwary Góralskiej
a dyć – a przecież
baca – starszy pasterz owiec
baciarka – zabawa
balia – wanienka
barco – pasy
bedom – będę
beło – głęboki basen w rzece
bez – przez
bryja – grudka owsa
brzyzek – wzniesienie
bucosek – bukowy kij
bunc – twardy ser
bycki – byki
bydlyncie – cielę
bytować – żyć
bytowanie – życie
bzy mi sie – bardzo mi się chce
cebrzyk – misa dla zwierząt
cebrzyk – pojemnik do noszenia pokarmu dla krów
cejco – to i owo
ceper – obcy, nie góral
cepucha – do młócenia żyta
cepy – dwa kije do młócenia
cetyna – igły drzew w lesie
chałpa – dom
chawok – tutaj
chlyw – chlew dla bydła
cholewki – gumiaki
ciasnocka – półhalka
ciosek – do wyciągania żaru z pieca
ciupać – rąbać
ciupaga – siekierka na długim drzewcu
cni się – przykrzy się
cnie mi się – nudzi mi się
copka – czapka
cudować – podziwiać
cudzić – ciągnąć
cuska – płaszcz
cyrpok – podbierak
deduła – niedołęga
dere – do tłuczenia lnu
do nuka – do środka
dokładać się – dopominać się
domina – majątek, folwark
dosuć – dosypać
dowody – sposoby
dranice – deski
drótówka – rodzaj strzelby
duchac – nadymający miech
duchac – dmuchać
duchać – uderzać, spadać z hałasem
dudki – pieniądze
duje – wieje
durknąć – strzelić
dyć – ale
dyle – podłoga
dymna kuchnia – dawna nazwa kuchni
dzieska – do wyrobu ciasta na chleb
dzioj – dzień
dziopa – scierka
dzisiok – dzisiaj
dziska – naczynie do zarabiania ciasta
dziubriony – zraniony
dziuga porazony – sparaliżowany
dzwierz – zwierzę
felować – brakować
ferula – mieszadło do mleka
filcoki – gumowe buty
flasecka – flaszka
fonata – na oscypki
frajerka – kochanka
franuza – do noszenia mleka
gacie – kalesony, spodnie
gajdy – dudy, regionalny instrument dęty
gęle – skrzypce
gibki – szybki
gielta – drewniane naczynie
giełceć – rozlegać się
glajcarzyk – drobna moneta, cent
głobi – sprzyciarz
głuchoń – głuszec
gnotek – klocek do rąbania drewna
gnotek – klocek drzewa
gnój – obornik
god – wąż
godać – mówić
goje – drzewa
gornecek – filiżanka, kubek
gosinos – kij z knotem
gociniec – droga między domami
grapa – górka, wzniesienie
grazka – rozłożysty grzbiet wzgórza
grodza – ogrodzenie
grule – ziemniaki
gwara – opowiadanie
habryka – tytoń
haj – tam
gorze – pali się
hajnica – łąka w polu lub w lesie
hajnik – gajowy
haniok – tam
hańbić się – wstydzić się
hasen – zysk
haweren – gawron
hawiorz – górnik
hipnąć – skoczyć
ho? – co?
hojco – cokolwiek, byle co
hruby – gruby
huncfuty – długie włosy
hurnawica – burza z wichrami
huciawa – gęstwina
hucioki – krzewy
hutman – dozorca
hybać – skakać
hybnoć – zajść
>>>Góralskie przyśpiewki weselne
ino – tylko
izba – główny pokój w domu
izba biała – porządna izba
izba czarna – kuchnia
izdebka – mały pokoik przy kuchni
ja – tak
jakieby – jakby
jarmica – półka do stawiania garnków
jarzec – jęczmień
jaz – aż
jaze – aż
jedon – jeden
jodło – jedzenie
jorka – młoda owca
juhas – pasterz owiec
juzyna – podwieczorek
ka – gdzie
kabatek – rodzaj kobiecej bluzki
kabot – kurtka
kacka – kaczka
kaflok – piec kaflowy
kaganki – wiece
kaj – gdzie
kajsik – gdzie
kalosze – krótkie buty
kanka – dzbanek na mleko
kapać – zdychać
karba – kij z nacięciami
kater – katar
kcom – chcę
kęsiowo – jedzenie
kicara – noga, kość goleniowa
kida – pada
kidało – sypało
kiek – kiedy
kiela – ile
kierot – do młócenia zboża
kionka – do prania w rzece
klepisko – podłoga
kllepkać – klepać
kluc – dyszel od pługa
klupać – stukać
kłabuk – kapelusz góralski z muszelkami i piórkiem
koban – wieprz
kociołek – duży garnek
kolebie – trzęsie
kolwicek – prawie
kołatać – mieszać
kołoce – kołacze
kompaturki – okładki na książki
konać – umierać
konielnik – pomocnik pasterza
konielnik – pomocnik
konolek – kawałek, trochę
konwie – dwa wiaderka spięte ze sobą
kopa – stóg kamieni
kopka – niewiele
kopyrtać się – kręcić się
kosar – zagroda dla bydła
kostki – szlifowane muszelki (do góralskiego kapelusza)
koszar – zagroda dla owiec
kotwić – tęsknić
koziorka – sucha gałąź
krolik – okrągłe drewniane naczynie
krzesnanek – ojciec chrzestny
krzycała – płakała
krzycy – płacze
któz – któż
kuca – przybudówka
kukiołka – bułka
kulasa – potrawa z tartych ziemniaków
kulasa – zacierpka
kumoda – komoda
kumora – izdebka
kumoska – matka chrzestna
kupia – kupno
kurcocie – kurczę
kurniawa – zadymka śnieżna
kurwica – silny deszcz z wiatrem
kwiczoł – ptak
kwilka – chwilka
lajbik – biustonosz
lato – tego roku
leber – leń
lezem – leżę
lezysko – legowisko
liemze – ledwie
likosz – lekarz
lo – dla
locegoz – dlaczego
londak – brusik do ostrzenia kosy
luba – miła
lukanie – porozumiewanie się dziewcząt w czasie wypasania zwierząt
luto – żal
ło bez – ach tak
łobytom – ciągle
łobzdobała – rozbolała
łodrobek – kawałek
łokno – okno
łoko – oko
łokropecn – okropnie
łokulory – okulary
łokurować – zyskać
łoni – zeszłego roku
łopaterny – ostrożny
łopoki – miarka
łorcyk – fragment uprzęży końskiej
łoscok – gałązka
łokabek – miotła
łotawiło – odżyło
łoto – kiedy
łowce – owce
łucek – szczypiorek
łupina – synonim czegoś słabego
łyska się – błyska się
łyźnik – półeczka drewniana
łyźniki – półki na łyżki
malućko – malutko
masny – tłusty
manicka – maselnica, przyrząd do robienia masła
matuś – mama
mieleż – kopiec ułożony z klocków drewna
miesioncek – księżyc
międlenie – etap obróbki lnu
miodlica – do obrabiania lnu
miorka – koszyk do przenoszenia owsa
mitrożyć – nic nie robić
młaka – bagno
moskol – placek ziemniaczany pieczony na piecu
mógek – mogłem
mrawić – trwonić
mrawii – pada, np. śnieg
mrośnica – zagroda dla bydła
muca – twarz
munek – młynek
muzyka – muzykant
myjnica – miska
myjok – ścierka do mycia naczyń
myrdać – kiwać
mysina – brzydactwo
na podołku – na kolanach
na cóż – po co, na co
na dłole – na dole
na izbie – na strychu
na podołku – na kolanach
na roty – na gwałt
nablizać – przybliżać
najduch – nieślubne dziecko
nalepa – część dymnego pieca
napytać – zaprosić
naremny – gwałtowny
naryktować – przygotować
nastroić – przyszykować
nastroił – naszykował
nasuć – nasypać
nasurać – nagnieść
nie peć – nie żarty
nie skrzepi się – nie pomoże
nie skrzepi się – nie wyzdrowieje
nie zatrefiona – ciężko ją zadowolić
niecki – do owsa
niedopowiednio – nieodpowiednio
nieobitelne – niezasiedziałe
nieskoro – za późno
nikaj – nigdzie
no cóż – na co? po co?
nosaki – przyrząd do noszenia wody
nozdać się – spodziewać się
okiennice – okna
omasta – przyprawa
opdować – gadać
oscypek – ser owczy
ozestempowały – rozstępowały
ozpajezić się – rozzłościć się
pacholek – służący
palica – kij
para – powietrze
parobek – kawaler
parzeć – szczypiorek
parzenica – haftowane zdobienie męskich spodni
paci – pułapka na myszy
pedzioł – powiedział
pedzo – pędzą
pelenka – wódka
piciur – jeleń
pierwi – pierwszy
piknie – pięknie
piro – opiera
piscolet – pistolet
pisczołki – patroszyć
pitwać – ciąć
płacki – łzy
płasc – płaszcz
płojdze – choć
płony – lichy
płotocek – mała rzeczka
płutna – miarka
pociemioto – ciemno
poć tu – chodź tu
podciep – dziecko boginki
podłaźniki – choinki
podnęta – przynęta
pofurkać – rozmieszać
pogródka – kamienny próg przed domem, weranda
pojeden – niejeden
pojedynka – strzelba
pokiela – dopóki
pokiela – po ile
pokocieć – urodzić się
polana – łąka
poleku – z wolna
polepa – podłoga
policmajster – komendant posterunku
polonie – miejsce do palenia
połednie – południe
połednina – obiad
połka – pałka do ucierania ciasta
Pon Jezus – Pan Jezus
popać – dopaść
poseł – poszedł
polodkować – wyśledzić
powała – sufit
powąska – lniana szmatka do cedzenia mleka
powiom – powiem
powodki – cugle
pozabaczyć – pozapominać
poziro – podgląda
prasy – żelazko
prec – daleko
precki – gdzieś daleko
proci – naprzeciw
proć – przecież
prosem piknie – proszę pięknie
przebacyć – strzelić w bok
przeca – przecież
przecuć – przeczuć
przeć – zapierać się
przepominać – zapomnieć
przepytywać – przepraszać
przetak – sito do przesiewania zboża
przetok – aż
przewlecenie – czysta bielizna
przybocyć – przypomnieć
przycie – najniższa belka w ścianie
przycona – nakryte pomieszczenie przy stodole
przygaźnie – przygaśnie
przykrzy mi się – nudzi mi się
przyloz – przyszedł
przymrawić – przybić
przypacyć – przygnieć
przysiadać – napadać
przysła – przyszła
przystrzec – spostrzec
przysuć – przysypać
przyć – ścieżka
przywara – przywarty
puciero – drewniane naczynie do mleka
pujdomy – pójdziemy
pukać – pękać
puska – puszka
puska patyków – pudełko zapałek
pytac – drużba zapraszający na wesele
raić – radzić
rańtuszek – rodzaj szala
redyk – uroczyste wiosenne wyjście ze stadem owiec
rezolucja – uchwała, zarządzenie
roki – lata
rombonica – ciupaga
rondel – duży garnek
ronecka – rondel
rozkidać się – rozwalić się
rozpajerzyć – bardzo się zdenerwować
rozwozać – zastanawiać się
rubać – rąbać
rusył się – ruszył się
rutunek – całe ubranie
rył – miara długoci
rymać – stempel do strzelby
ryza – drewniana rynna
rzeźnia – poręba
sabasinik – piec do pieczenia chleba
sajtka – kawał drewna
scypa – kapusta z mlekiem
scyrbak – gatunek roślin
scyry – szczery
se – zawsze
selenijaka – wszelka
sędej – wszędzie
siacie – zboże
siajny – marny
siber – szyber, zasuwa w kominie
sidzinarka – dewotka ze wsi Sidzina
siec – kosic
siedlacka – szufelka
siedlocka – do wiania zboża
siedzom – siedzę
siemie – nasienie
sinniki – materace ze słomy, do spania
siuter – żwir
sjeni – zdjęli
skieltować – kupować
skije – narty
składok – nóż składany
skłobel – zasuwka do drzwi
skłopiec – wiaderko do mleka
skokać – skakać
skole – kamienie
skonać – umrzeć
skorusyna – jarzębina
skrom – tłuszcz
skrzynola – płyta kamienna
skucina – sierść
smatka – chustka
smąd – swąd
snalyź się – znaleźć się
sobnioki – sanie do wożenia nawozu w zimie
sopa – szopa
sosiek – skrzynia na zboże
sosieki – duże skrzynie na zboże
sotra – dach z gałęzi
splądnik – agrafka
spodnioki – kalesony
spozirajo – oglądają
sprógować – spróbować
spularysek – portmometka
stajonecka – kawałek uprawnego pola
stawy – potrzaski na zwierzynę
stojenie – miara długości
stolica – duży stołek
stopka – do rozgniatania zboża
strąga – miejsce zagrodzone
stroić – szykować
stropiła – zmartwiła się
strybać się – wdrapać się
suje się – sypie się
sukać – szukać
sulki – kulki z ciasta
suciec – szelecić
syćka – wszystko
sydło – szydło, narzędzie do wykonywania dziur w skórze
syr – ser
sztacheta – kawałek drewna
ścignąć – zdążyć
ściojze – stójże
śklanka – flaszka
śklanka – szklanka
ślebodny – swobodny
ślyść – zejść
śniego – z niego
śnimi – z nimi
śpasy – żarty
śperchet – blacha na piec
śperchet – piec kuchenny
śpiwać – śpiewać
śpiwo – śpiewa
śpocek – pół kwaterki
śreka – przejazd kolejowy
śreń – warstwa lodu na śniegu
śtramcyć się – stroić się
śtrybno – stromo
śtuderować – kombinować
świnty Scepon – św. Szczepan
świarny – fajny, szykowny, ładny
świekra – matka męża
tamok – tam
tela – tyle
telezego – trochę
tłok – ugór
truchła – trumna
twósz – tchórz
ucenstujemy – poczęstujemy
ucheloć się – uchylić się
ududkować – nie obiecywać
ukwalować – radzić
upierdliwy – dokuczający, narzucający się
upłaz – przestrzeń poronięta trawą
upytać – uprosić
urok – choroba spowodowana czarami
urzyca – materiał do wkładania w buty
usipy – prawo
utopiec – demon w postaci chłopca
uwarzyć – ugotować
zabocyć – zapomnieć
zacoć – poczuć
zadek – tyłek
zagon – długi ciąg pola
zaguwek – poduszka
zamirek – patyczek do mierzenia mleka
zapoziołek – ktoś marny, lichy
zarembek – polana w lesie
zatom – za tym
zatrefić – dogodzić
zatyroł kasik – zapodział gdzieś
zawiedą – zaprowadzą
zbyrk – odgłos dzwonka
zebyk – żebym
zecy – rzeczy
zepszałe – zgniłe
zerdzi – długie kije
zeszały – zgniły
zeźlić – zezłościć się, zdenerwować
zgniwołe mnie – zdenerwowało mnie
zioro – patrzy
zmłora – człowiek, który nie chce jeść
zobaczyć – zapomnieć
zoby – zęby
zrywka – ściąganie z wyrębu ociosanych drzew
zwada – kłótnia
zwitali – przywitali
zwitołek go – przywitałem go
zwoistnie – istotnie
zwon – dzwon
zwoneczek – dzwoneczek
zwyrtać – obraczać
zwysyć – sprzykrzyć
zwyżka – wysokie miejsce
zycie – jedzenie
zywobycie – życie
zyznać – zerknąć
źeradlo – lusterko
zyntyca – żętyca; serwatka z owczego mleka
Źródła wiedzy: